De laatste maanden is er bij de VRT al enkele keren commotie ontstaan omtrent de deontologische correctheid van enkele programma’s of passages uit programma’s.

In oktober vorig jaar was het nog ‘de forel van Hitler‘ in het programma Plat Préféré die voor heel wat opschudding zorgde.  Een kleine tijd later was de Joodse gemeenschap ontstemd over een grap van komiek Philippe Geubels in de eindejaarsconference ‘Het Besluit‘ van Radio 1. En twee weken terug zorgde de rubriek ‘Het gesproken dagblad’ van Man Bijt Hond opnieuw voor heel wat reacties bij de Joodse gemeenschap.

Het meest recente ‘voorval’ dateert nog van gisteren. Toen werd immers beslist dat de ludieke pornofilm die Studio Brussel morgen zou uitzenden in het teken van Valentijn, geschrapt wordt. Na enkele politieke reacties en berichten uit andere middens dat de openbare omroep een pornofilm zou maken, werd dus beslist om de film te annuleren en dit om naar eigen zeggen:  “alle misverstanden rond deze clip uit de weg te ruimen” .

De deontologische commissie die zal opgestart worden moet er dus voor zorgen dat dergelijke incidenten in de toekomst vermeden worden. Een goede zaak volgens mij, enige deontologische verantwoordelijkheid is altijd gepast en zelfs vereist.

Uit het verslag van de RSF valt af te leiden dat in het afgelopen jaar 60 journalisten omkwamen tijdens het uitoefenen van hun beroep. Ook één media-assistent en één blogger stierven in 2008. 673 journalisten en 59 bloggers werden aangehouden. Beide aantallen zijn een daling ten opzichte van het jaar 2007. Ook voor enkele andere cijfers kon een verbetering vastgesteld worden. Zo werden 929 journalisten fysiek aangevallen of bedreigd, tegenover 1.511 in 2007. Ook het aantal kidnappings daalde van 67 naar 29 dit jaar.

Er zijn natuurlijk ook altijd enkele landen die er jammergenoeg (negatief) bovenuit steken. Zo was Irak, met 15 omgekomen journalisten, dit jaar het gevaarlijkste gebied. Gevolgd door Pakistan en de Filipijnen met respectievelijk 7 en 6 doden. Ook Mexico bleek een risicoland, want ook daar stierven 4 journalisten.

Tot zover de cijfers. Doordat alle aantallen gedaald zijn, zou men kunnen concluderen dat de persvrijheid er het voorbije jaar op vooruit gegaan is. Maar de organisatie, Reporters Zonder Grenzen, vindt echter dat optimisme niet gepast is. Zij hebben het zelfs over een “wereldwijde malaise“. Van positieve cijfers kan niet echt gesproken worden als “bijna dagelijks, en op elk continent, journalisten in de boeien worden geslagen“. En inderdaad, de cijfers mogen dan al ‘positiever’ zijn dan in 2007, wanneer men de cijfers van dit jaar bekijkt, is 60 dode en 673 aangehouden journalisten toch nog steeds veel. Te veel!

Daarnaast wil Reporters Zonder Grenzen ook aandacht vestigen op het feit dat de intimidatie en repressie zich vandaag de dag ook ‘verplaatst’. Internet wordt steeds belangrijker in de nieuwsgaring en het is dan ook dat Internet dat het toneel wordt van een steeds toenemende censuur. We gaven in een vorige post al eerder aan dat in Turkije enkele websites geblokkeerd worden. Maar ook in andere landen wordt dit meer en meer zichtbaar. Met landen als China, Syrië, Iran en Thailand voorop. Zo zijn er bijvoorbeeld in China 93 en in Syrië 162 gecensureerde websites.

De cijfers van gestorven en aangehouden journaisten lijken een neerwaartse trend aan te geven, maar censuur en repressie verleggen zich tegenwoordig meer en meer  naar het Internet. Dit mag dan misschien al minder gepaard gaan met sterfgevallen of aanhoudingen, een blijk van persvrijheid en vrijheid van meningsuiting is het allerminst.

Artikel 19 van de verklaring stelt immers heel duidelijk: “Een ieder heeft recht op vrijheid van mening en meningsuiting. Dit recht omvat de vrijheid om zonder inmenging een mening te koesteren en om door alle middelen en ongeacht grenzen inlichtingen en denkbeelden op te sporen, te ontvangen en door te geven.” Deze verjaardag van de Universele Verklaring lijkt me dan ook een ideaal moment om (aan de hand van actuele gebeurtenissen) na te gaan hoe het gesteld is met die vrijheid van meningsuiting en de persvrijheid die immers zo mooi (terecht, maar misschien wel utopisch) wettelijk gewaarborgd zijn. En welke beschouwd worden als één van de hoekstenen van en noodzakelijk in een democratische samenleving.

Een onderzoek van Article 19 (nvdr: verwijzend naar het artikel uit de Universele verklaring) stelt dat wereldwijd de vrijheid ven meningsuiting verbeterd is. Article 19 is een Britse groepering die strijdt voor de vrijheid van expressie. Algemeen directeur Callamard zegt dat er meer democratische landen zijn dan 20 jaar geleden en er daar “meer persvrijheid en vrijheid van expressie bestaat“. Er kan dus misschien gesteld worden dat de gemiddelde graad van vrijheid er op vooruit gegaan is, maar toch zijn er nog steeds grote verschillen tussen de landen onderling waar te nemen.Volgens Callamard heeft zelfs China, altijd al een land met een dubieuze persvrijheid, vooruitgang geboekt. Toch is ook daar nog steeds een lange weg te gaan omdat vooral “vrijheid van politieke meningsuiting er niet bestaat“.

Conflicten tussen de artikels

Maar ook elders ter wereld komen ‘problemen’ met de vrije meningsuiting voor. Een eerste probleem kan zelfs meteen ontstaan door conflicten tussen de verschillende artikels van de Universele Verklaring zelf. Wanneer we ons bijvoorbeeld de heisa rond de Mohammed-cartoons nog eens voor de geest halen, kunnen we als het ware spreken van een tweespalt tussen de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van religie. Houdt die eerste immers in dat men grenzeloos zo maar zware kritiek kan leveren op religieuze opvattingen? Waarschijnlijk niet! De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens bepaalt immers ook dat “daar de uitoefening van de omschreven vrijheden plichten en verantwoordelijkheden met zich meebrengt, deze kan onderworpen worden aan voorwaarden, beperkingen of sancties.”

De vrijheid van meningsuiting is dus niet absoluut. Beperkingen zijn mogelijk indien noodzakelijk in een democratische samenleving. Onze huidige samenleving, met andere woorden. Zo beschouwt het EVRM de ‘bescherming van de goede naam en de rechten van anderen’ als een belangrijke begrenzing. Daaronder vallen dus ook het recht op eerbied en het recht op vrijheid van religie. Er zijn dus expliciete grenzen aan de vrije meningsuiting. Iedereen dient zich (in een democratische samenleving) er dan ook aan te houden. Daardoor stel ik me ten zeerste de vraag of de Deense cartoons niet een stap te ver waren. Het is alleszins uitdagend wanneer een profeet afgebeeld wordt, iets wat voor de moslims niet kan, en daaraan dan ook nog eens negatieve, simplistische en stereotiepe boodschappen verbonden worden. Het lijkt me dan ook logisch dat de moslimgemeenschap de cartoons hoogst ongepast vond.

Satire en cartoons

Van Dale omschrijft een cartoon toch als ‘een humoristische tekening, spotprent’? Was de voorstelling van Mohammed dan echt ongeschikt? Het was toch ‘maar’ een cartoon, waarschijnlijk zelfs als grappig in plaats van provocerend bedoeld. Dat is en blijft natuurlijk een uiterst moeilijke kwestie. Zeker in het kader van satire, columns en bijvoorbeeld ook cartoons. Waar vaak verondersteld wordt dat er al iets meer kan. En dat is ook wel zo. Maar toch moet men ook hier oppassen met wat men zegt of brengt. Inderdaad, iedereen denkt hierbij aan het voorval met HUMO, een tijdje terug. De fotomontage van politiechef Koekelberg en zijn secretaresse Ricour die ervoor zorgde dat het tijdschrift een verspreidingsverbod opgelegd kreeg. Ook deze afbeelding verscheen in een satirische rubriek. Een genre waarbij de grenzen van het toelaatbare vaak wat verder liggen. Moeten de ‘slachtoffers’ het dan zo maar ondergaan, onder het mom van satire. Misschien niet. Ook professor mediarecht Dirk Voorhoof zegt in De Standaard: “Dat de betrokkenen de fotomontage niet kunnen waarderen is begrijpelijk, dat zij geschofeerd zijn door de HUMO-joke is zelfs heel aannemelijk, maar dit volstaat op zichzelf nog niet om het betreffende nummer van HUMO uit de rekken te halen.” De kortgedingprocedure die Koekelberg en Ricour aanspaanden, bovendien op eenzijdig verzoekschrift, was immers ongepast. Meer zelfs: “Het gaat om een vorm van preventieve censuur” stelt Pol Deltour, nationaal secretaris van de VVJ. Als de slachtoffers aan de afbeeldingen aanstoot namen, dienden ze achteraf een schadevergoeding te eisen. Of een klacht in te dienen wegens schending van de privacy of eerroof. Maar het verspreidingsverbod dat nu opgelegd werd, was wel degelijk een beperking van de persvrijheid en een voorbeeld van censuur.

Mijn mening is dat, uitgaande van het principe van persvrijheid en de vrijheid van meningsuiting, de journalisten uit de aangehaalde voorbeelden (de Mohammedcartoons en de fotomontage van HUMO) het recht hadden het gepubliceerde ook daadwerkelijk te brengen. Een verspreidingsverbod, zoals HUMO opgelegd kreeg, is hierbij zeker enkele stappen te ver. Daarnaast wil ik wel opmerken dat het volgens mij de persoonlijke mening van de journalisten was of dergelijke afbeeldingen deontologisch verantwoord waren. Vanuit dat deontologisch oogpunt gezien vond ik beide eerder ongepast. Men kan al eens spot drijven met gebeurtenissen of personen, zeker in een satirische rubriek of een cartoon, maar toch moet men ook in deze genres een persoonlijke overweging maken waar je de grens van het mogelijke trekt.

Persvrijheid in tijden van ‘mediacrisis’

Over de economische crisis die nu ook de mediasector treft met talloze ontslagen en besparingen hoef ik het waarschijnlijk niet meer te hebben. Velen deden het voor mij. Wel lijkt het me interessant om tot slot even kort te kijken of die crisis en veranderingen geen gevolgen meebrengen voor de actuele persvrijheid. En volgens het gemeenschappelijk vakbondsfront bij de mediabedrijven is dit wel degelijk het geval. “We begrijpen dat het economisch moeilijke tijden zijn. Maar we kunnen de manier waarop mediabedrijven tegenwoordig te werk gaan niet aanvaarden. Deze mogen immers niet louter vanuit bedrijfseconomische overwegingen geleid worden. We moeten er immers over waken dat de persijvrijheid niet in het gedrang komt” zegt Lode Verschingel van de vakbond. Hij wijst op het voorbeeld van De Morgen. Een krant die voor een duidelijk opinie en een duidelijke maatschappelijke rol staat, maar waar de uitgever ze enkel als een kostenpost benadert. Het feit dat een krant tegenwoordig veelal als een product beschouwd wordt dat men dient te verkopen, afgezien van de maatschappelijke rol die een krant (toch nog steeds?) heeft, is zeker ook van invloed op de persvrijheid.

Dinsdag hoorde ik Paul Daenen, hoofdredacteur van Het Laatste Nieuws, in een gastcollege ook vol overtuiging verkondigen dat men als hoofddoel heeft om zoveel mogelijk kranten te verkopen. Toegegeven, ik schrok ervan. Ok, een krant die lange tijd verlies maakt is ook niet leefbaar. En indien die dan uit noodzaak dient opgedoekt te worden lijdt de pluriformiteit er ook onder. Maar toch stel ik me de vraag of de maatschappelijke rol, de media als 4e macht dan helemaal niets meer voorstelt. “Dat is zeker niet het belangrijkste” was de mening van Daenen. Een gevaarlijke situatie vind ik. Indien men zich volledig gaat focussen op de verkoop van kranten, is er als het ware sprake van ‘give the people what they want’. Waardoor de onafhankelijkheid en vrijheid van de media ook weer beperkt wordt.

Het is moeilijk om van voorgaande uiteenzetting een eensluidende conclusie te maken. Behalve dan het feit dat de vrijheid van meningsuting vaak een zeer moeilijk te bespelen gebied is, die al meermaals en in alle verschillende landen, culturen en maatschappijen voor ‘problemen’ en twistpunten heeft gezorgd.  Mijn (bescheiden) mening is dat de expressievrijheid en de persvrijheid in se zo absoluut als mogelijk dient te zijn, waarbij elke journalist of een ieder die zijn mening uit de grens van het mogelijk moet bepalen. Daarom blijft het uiterst interessant om ook in de toekomst de gebeurtenissen en ontwikkelingen hieromtrent te volgen en te kijken hoe met deze verantwoordelijkheid wordt omgegaan.

Nadat China het voorval met Tom Van de Weghe al geminimaliseerd had, werd vandaag bekend gemaakt dat de correspondent vrijdag een ontmoeting heeft. Hij en een vertegenwoordiger van de Belgische ambassade in China, zullen een gesprek hebben over het incident met een delegatie van Henan (de provincie in China waar het voorval plaats vond). Daarbij zal hij normaal ook zijn afgenomen tapes terugkrijgen.

Opvallend vind ik dat dit bekend gemaakt wordt net  één dag nadat Vlaams minister-president, en minister voor media, Kris Peeters had laten weten dat hij de Europese Commissie zou inlichten over de aanvaring. Hij vond dat de feiten voldoende ernstig waren om de bevoegde Europese instanties ervan op de hoogte te brengen. Europa voert met China een dialoog over de mensenrechten en kan gebeurtenissen als dit daarin aanhalen.

Maar het is alvast positief dat Van de Weghe zijn materiaal terugkrijgt.

Tom Van de Weghe was in China om een reportage te draaien over aids in dat land. Het team zou met enkele ngo‘s gaan praten waar aidswezen opgevangen worden en er hulp verleend wordt aan aidspatiënten. De organisaties was echter verboden om met de journalist en de cameraploeg te praten. Toen ze onderweg waren naar een dorp werden ze een eerste maal tegengehouden en verplicht hun tape af te geven. Wanneer ze daarna verder reden richting luchthaven werden ze een tweede maal opgehouden. Ze werden geslagen, dienden nog meer tapes af te geven en werden verder ook nog beroofd van geld, micro’s en batterijen.

De VRT-nieuwsdienst heeft de Chinese ambasade om een schadevergoeding gevraagd. Ook minister van Buitenlandse Zaken Karel De Gucht wil meer uitleg verkrijgen van onder meer de Chinese ambassadeur in België omtrent het incident.

China had beloofd om na de Olympische Spelen in Peking de ‘versoepelde’ regels voor buitenlandse journalisten te handhaven. Maar zoals blijkt is er van een echte persvrijheid nog steeds geen sprake. Zo werd Van de Weghe in juni van dit jaar ook al een tijdlang vastgehouden door de Chinese politie toen hij een reportage wilde draaien in Sichuan, de zuid-westelijke provincie die in mei zwaar getroffen werd door een aardbeving.

De mening van de EU kan wel gevolgd worden als je weet dat mensen in Turkije websites als Youtube of blogspot.com niet kunnen contacteren omdat ze geblokkeerd zijn. Een ander uitstekend voorbeeld van de beperkte persvrijheid is dat het Koerdische dagblad Azadiya Welat vorige week opnieuw door de rechter verboden werd. Het is al de derde keer dat de krant door de rechtbank een verspreidingsverbod van één maand opgelegd wordt, waarvan twee keer in zeer korte tijd. De reden was andermaal dat er op verschillende pagina’s “terreurpropaganda” gemaakt werd.

In de afgelopen twee jaar zouden 20 kranten samen al 44 keer gesloten geweest zijn. Van absolute persvrijheid is in Turkije dan ook geen sprake. Daarom heeft de EU al meermaals opgeropen hervormingen door te voeren, indien het land tot de Europese Unie zou willen toetreden.

Zowel Peter Vandermeersch als Etienne Vermeersch geven vandaag in De Standaard aan dat de vrijheid van meningsuiting niet eindeloos is en er wel degelijk grenzen zijn. Die vrijheid stopt immers bij het aansporen van anderen tot misdaden of het aanzetten tot fysiek geweld. Terecht ook, lijkt me! En het stopt dus ook ten zeerste bij het uiten van doodsbedreigingen. En die zijn toch wel in de tekst van het liedje aanwezig: “Filip Dewinter en het Vlaams Belang, je kan de K K Kanker krijgen motherfuckers. Je zal sterven door middel van een dodelijke schotwond… De uitspraken die je maakt zal je betalen met je leven… Bekend raken, dat zal je zeker doen, met een kogel in je kop en je kan er niets aan doen…. Heb je niets geleerd met Theo Van Gogh en Pim Fortuyn?“

Velen zijn het waarschijnlijk niet eens met de visie van Dewinter en het Vlaams Belang. Ieders goed recht. Dat je dat laat merken, staat je evenzeer vrij. Maar doodsbedreigingen gaan toch een heel stuk te ver. Dat het gebeurt onder het mom van een rapsong (vaak met veel geweld en seks verbonden) en ten aanzien van een persoon (of partij) die reeds veroordeeld werd voor racisme, hebben daar weinig effect op. Je zou kunnen zeggen dat men bij satire toch ook meer moet kunnen verdragen (cfr. de zaak Koekelberg-Humo) dan bij gewone journalistiek, valt over een rapsong dan niet hetzelfde te zeggen. Misschien wel, er kan meer. Maar doodsbedreigingen zijn echt wel een paar stappen te ver!

De rapgroep heeft inmiddels gereageerd en de clip van hun liedje zelf van YouTube gehaald. Volgens hen houdt de tekst helemaal geen bedreiging of oproep tot moord in, maar net een waarschuwing. “Als Dewinter verder doet zoals hij nu bezig is, zou iemand wel eens op rare ideeën kunnen komen. Daar heb ik hem voor willen waarschuwen, maar misschien heb ik het allemaal wat ongelukkig geformuleerd.” Het is maar de vraag of het verwijderen van de clip en deze uitleg genoeg zal zijn, aangezien Dewinter het voorval zeer serieus nam en een klacht heeft neergelegd.

<!– /* Style Definitions */ p.MsoNormal, li.MsoNormal, div.MsoNormal {mso-style-parent:”"; margin:0cm; margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-size:12.0pt; font-family:”Times New Roman”; mso-fareast-font-family:”Times New Roman”; mso-ansi-language:NL-BE;} @page Section1 {size:612.0pt 792.0pt; margin:70.85pt 70.85pt 70.85pt 70.85pt; mso-header-margin:35.4pt; mso-footer-margin:35.4pt; mso-paper-source:0;} div.Section1 {page:Section1;} –>

/* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:Standaardtabel;
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-parent:”";
mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt;
mso-para-margin:0cm;
mso-para-margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:10.0pt;
font-family:”Times New Roman”;
mso-ansi-language:#0400;
mso-fareast-language:#0400;
mso-bidi-language:#0400;}

Meneer Goossens, maandag werd journalist Douglas De Coninck, samen met Chris De Vleeschauwer vrijgesproken van misbruik van het inzagerecht. Uitermate terecht volgens de VVJ, zoals te lezen in een reactie op hun website. Waarom precies juicht de VVJ dit vonnis zo toe?

Goossens: In eerste instantie moet je er rekening mee houden dat het hier gaat om een zuivere aanfluiting van de wet op het bronnengeheim. Het is zo dat het parket van Dendermonde geprobeerd heeft om de bronnen van de journalist Douglas De Coninck te achterhalen, iets wat bij wet verboden is in België. Vandaar dat het meer dan terecht was dat De Coninck afgelopen maandag vrijgesproken is.

Is het volgens u ook belangrijk dat het bronnengeheim voor een journalist wettelijk gewaarborgd is?

Goossens: Zeker! Men moet aan een journalist en aan de personen die het nieuws vertellen kunnen garanderen dat ze beschermd zijn. Als dat de dag van vandaag niet meer zou kunnen dan zijn we wel bezig met een zware aanfluiting van onze eigen rechtsstaat, want dan kan een journalist niet meer naar behoren werken. Persvrijheid bestaat nog steeds hé!

Zijn er ook grenzen aan het bronnengeheim? Een fictief voorbeeld. Als Douglas De Coninck zou te weten gekomen zijn wie de moordenaar van Peter De Vleeschauwer was, zou hij dan wel zijn bronnen moeten bekend maken?

Goossens: Dat nog niet. Maar er zijn zeker grenzen aan het bronnengeheim. In elk geval als iemands leven in gevaar is, dat moet je je bronnen bekend maken, daar kan je niet buiten. Als De Coninck dus aan de weet zou gekomen zijn dat er nog een moordcomplot is op Chris De Vleeschauwer, dan zou hij wel zijn bronnen moeten vrijgeven.

In de reactie van de VVJ stond te lezen dat een mogelijke veroordeling in deze zaak een risico zou inhouden of een sterke hypotheek zou kunnen leggen op de berichtgeving over lopende rechtszaken. Waren zulke sterke gevolgen echt mogelijk?

Goossens: Inderdaad, een veroordeling van journalist De Coninck zou in ieder geval een bom onder de gerechtsjournalistiek geweest zijn. Indien hij schuldig bevonden zou zijn, zou dat inderdaad willen zeggen hebben dat je niet meer kan berichten over lopende onderzoeken. En dat zou een enorme klap geweest zijn.
<!– /* Style Definitions */ p.MsoNormal, li.MsoNormal, div.MsoNormal {mso-style-parent:”"; margin:0cm; margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-size:12.0pt; font-family:”Times New Roman”; mso-fareast-font-family:”Times New Roman”; mso-ansi-language:NL-BE;} @page Section1 {size:612.0pt 792.0pt; margin:70.85pt 70.85pt 70.85pt 70.85pt; mso-header-margin:35.4pt; mso-footer-margin:35.4pt; mso-paper-source:0;} div.Section1 {page:Section1;} –>
/* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:Standaardtabel;
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-parent:”";
mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt;
mso-para-margin:0cm;
mso-para-margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:10.0pt;
font-family:”Times New Roman”;
mso-ansi-language:#0400;
mso-fareast-language:#0400;
mso-bidi-language:#0400;}

Had Douglas De Coninck geen deontologische regels waaraan hij zich diende te houden? In zijn artikelenreeks in Humo zijn er duidelijk aantijgingen tegen het parket van Dendermonde. Ook wordt gezegd dat een piste onvoldoende onderzocht werd, namelijk die waarbij de moordenaar zich onder de collega’s van De Vleeschauwer zou bevonden hebben. Is dat dan geen inbreuk op het vermoeden van onschuld?

Goossens: Op de eerste procesdag heb ik de raadsman van de heer De Vleeschauwer een aantal pistes horen aanhalen, eigenlijk zelfs één concrete piste, waarbij je toch wel je wenkbrauwen kan fronsen. Meester Van Steenbrugge heeft op een bepaald moment naar een piste verwezen en zelfs namen vernoemd waarvan hij zegt dat ze nooit onderzocht werd. En dan denk je toch ook wel dat er het één en het ander fout gelopen is. En dan heeft De Coninck volgens mij geen fout gemaakt, neen. Chris De Vleeschauwer is op zoek naar de waarheid in de moord op zijn broer en als hij daarbij de media wil gebruiken om het vuur in het onderzoek te doen aanwakkeren, dan mag dat.

Is het de taak van een journalist om in de berichtgeving aan te geven dat enkele pistes niet gevolgd worden of moet hij het parket zijn gang laten gaan?

Goossens: Ik ben het er mee eens dat je als journalist het onderzoek niet mag schaden. Maar als je vaststelt dat er iets niet correct verloopt of dingen niet onderzocht worden, dan is dat zeker je taak om daarover te berichten. Of zelfs een richting aan te geven waarin gezocht moet worden.

En mag daarbij de wet op het inzagerecht overtreden worden?

Goossens: Ik kan niet zeggen dat hier een wet overtreden werd, de wet op het bronnengeheim is er. Misbruik van het inzagerecht is ook een wet, maar dan is het nog altijd aan het parket om dat te bewijzen. En dan kom je inderdaad vaak in conflict met het bronnengeheim. Ook hier weer is het een slappe koord. Maar het bronnengeheim bestaat wel en als dat zou afgeschaft worden kan een journalist niet meer naar behoren werken.

Dus u zou er zelf deontologisch geen probleem mee gehad hebben dezelfde artikelenreeks te maken indien u over dezelfde informatie beschikte?

Goossens: Neen, zeker niet! Het is je plicht als journalist om pistes aan te brengen waar brood in zit om de dader te vinden.

Van harte bedankt voor het interview!

We mogen dus zeer tevreden zijn dat de rechtbank van Dendermonde op 3 november zijn gezond verstand gebruikte en De Coninck vrijsprak. Gerechtsverslaggeving zou heel wat moeilijker geworden zijn. Laat ons nu hopen dat de inspanning van De Coninck en Chris De Vleeschauwer misschien ook tot resultaten kunnen leiden en zo de moordenaar gevonden kan worden. De familie van De Vleeschauwer zal in ieder geval een inspanning doen om het onderzoek uit Dendermonde weg te krijgen.

Daarmee is de zaak tegen Douglas De Coninck afgerond (het onderzoek naar de moord op Peter De Vleeschauwer mag dan al verder lopen) en heeft in deze de persvrijheid toch stand gehouden!

Als we het eens objectief bekijken zou België een ideale werkplaats moeten zijn voor journalisten. Geen preventieve censuur! Vrijheid van meningsuiting! Recht op satire!  En dit alles bij wet gewaarborgd. Het weekblad Humo dacht dan ook terecht dat een grap in hun satirische rubriek ‘Het gat van de wereld‘ wel kon. Maar daar dachten Fernand Koekelberg en Sylvie Ricour even anders over. En de rechtbank van eerste aanleg in kort geding te Brussel volgde hen nog ook. Humo diende binnen de drie uur alle resterende magazines uit de rekken te halen met een dwangsom van €250 per nummer. De persvrijheid in België leek als een kaartenhuisje ineen te vallen. Ineen te storten zelfs!

Over de deontologische correctheid van de gepubliceerde foto’s wil ik hier niet zozeer uitspraak doen, dat is een zaak die iedere journalist en hoofdredacteur voor zichzelf dient uit te maken. Wel wil ik er op wijzen, en dat doet ook Humo met aandrang, dat het gaat om foto’s die duidelijk gefotoshopped zijn met een satirisch karakter in een uitgesproken satirische rubriek!!! Daar moet al eens iets kunnen, niet? Begrijp me niet verkeerd, er kan misschien begrip opgebracht worden voor Koekelberg en Ricour. Het zou te verstaan zijn dat zij zich door de fotomontage belasterd voelen en in hun eer gekrenkt. Maar dan hadden ze wel andere stappen kunnen nemen. De uitspraak gebeurde immers op eenzijdig verzoekschrift. Nog zo’n hekel punt. Het weekblad heeft zich niet kùnnen verdedigen. Men had achteraf klacht kunnen indienen en een schadeclaim formuleren. Dat is dus niet gebeurd, censuur leek hen een betere vorm!

De VVJ en Reporters Zonder Grenzen hebben al gereageerd dat de beslissing van de rechter verfoeilijk is en een flagrante schending van de persvrijheid. Niet veel aan te doen. De rechter had beslist, Humo diende de exemplaren uit de rekken te halen. Waarop Humo verzet aantekende tegen de uitspraak, maar ook dat is ondertussen reeds verworpen. In hoger beroep gaan is de volgende stap. De vraag is maar zeer of voorbeelden als deze, of de zaak rond de Forel van Hittler, rond het boek Uitgeverij Guggenheim van H. Brusselmans of het boek over NGO’s van T. Debels, geen achteruitgang van de persvrijheid terwerkstelligen!

Chris De Vleeschauwer zou volgens het parket Douglas De Coninck informatie uit het strafdossier gegeven hebben. Beide hebben dit echter nooit willen bevestigen, waarbij ze zich onder meer beriepen op het wettelijk gegarandeerde journalistieke bronnengeheim. Beide personen werden gisteren dan ook onschuldig bevonden bij elk gebrek aan bewijsmateriaal. Een wijze beslissing, men kan iemand echter niet laten veroordelen zonder bewijzen aan te brengen!

Ook het VVJ is uiterst tevreden en opgelucht met de beslissing van de Dendermondse rechtbank. Vanaf het begin had de VVJ de kant van de journalist gekozen en zelfs aangebracht dat een mogelijke veroordeling zware gevolgen zou kunnen hebben voor de gerechtsjournalistiek in ons land.

Zo is het uiteindelijk toch allemaal nog goed gekomen en hoeven journalisten niet meteen te vrezen dat hun gewaarborgde bronnengeheim aangetast zal worden. Wel heeft het parket weer wat tijd kunnen verspelen met de rechtszaak in plaats van op zoek te gaan naar de werkelijke daders van de moord, wat uiteindelijk ook maar de bedoeling was van de broer en de journalist.

In het Nederlandse dagblad De Stentor staat te lezen dat een Marokaanse scholier bestraft werd voor zijn ‘voetballiefde’. De student veranderde de gebruikelijke slogan ‘Allah, het vaderland, de koning’ in ‘Allah, het vaderland, Barca‘, doelend op voetbalclub FC Barcelona. Gebrek aan de respect voor de koning oordeelde de rechtbank van Marrakech en er werd hem prompt anderhalf jaar gevangenisstraf opgelegd. Een beetje extreem lijkt me. De ‘nieuwe’ uitspraak zegt volgens mij meer over de voorliefde voor de voetbalclub dan over een mogelijk gebrek aan respect voor de koning.

Ook de Marokaanse hoofdredacteur Ahmed Benchemsi werd opgepakt wegens, u raadt het al, ‘gebrek aan respect voor de koning’. Een ‘vergrijp’ waarop in Marokko vijf jaar cel en een boeten van tienduizend euro staat!!! De hoofredacteur van de twee populaire tijdschriften TelQuel en Nichane, had net voor de verkiezingen kritiek uitgebracht op de koning. Hij werd opgepakt, verhoord en de zaak sleepte zelfs meer dan een jaar aan! En nu lijkt alles plots voorbij, de man kreeg te horen dat de zaak voor onbepaalde tijd is uitgesteld omdat de noodzakelijke papieren zoek zouden zijn.

Zoals blijkt worden in Marokko met de regelmaat van de klok mensen veroordeeld wegens majesteitsschennis. Dit is momenteel dan ook de belangrijkste inbreuk op de persvrijheid. En het hoeft ons dan ook niet te verwonderen dat Marokko zeer laag staat op de ranglijst die de landen ordent op basis van hun persvrijheid.

Reporters sans Frontières (RSF) brengt jaarlijks een wereldranglijst uit waarop landen gerangschikt worden op basis van de persvrijheid. In die lijst staat België dus zoals gezegd op de zevende plaats. Ijsland, Luxemburg en Noorwegen voeren dit jaar samen de lijst aan. Turkmenistan, Noord-Korea en Eritrea scoren dan weer zeer slecht en vinden we helemaal onderaan terug.

Een zevende plaats is helemaal niet slecht, maar we dienen wel op te merken dat wij vorig jaar nog de vijfde plaats bekleedden. De persvrijheid is er in België het voorbije jaar dus niet op vooruit gegaan. Volgens Olivier Basil van RSF-België is dat te wijten aan talrijke rechtszaken tegen journalisten van mensen die in artikels of reportages beschuldigd worden. In België weten ze wat dat betreft van wanten

In De Morgen is te lezen dat Minister van Buitenlandse Zaken, Karel De Gucht, opgelucht is dat de oorspronkelijke straf (doodstraf) die voor de Afghaanse journalist Sayed Parvez Kambakhsh uitgesproken was, is omgezet in een veroordeling tot 20 jaar. De Gucht zegt verder (De Morgen Online, 22 oktober 2008) wel (volgens mij volledig terecht) dat zelfs deze straf nog niet verzoenbaar is met de bescherming van de persvrijheid.

Sayed Parvez Kambakhsh, een 23-jarige Afghaanse student Journalistiek, werd in eerste aanleg tot de doodstraf veroordeeld. Hij zou lessen verstoord hebben met vragen over vrouwenrechten en zou verder een blasfemisch artikel gedownload en verspreid hebben.  Bij het proces werd de journalist niet bijgestaan door een advocaat en had nauwelijks de tijd gehad zijn verdediging voor te bereiden. Er ontstond evenwel een internationale golf van protestbetuigingen bij president Karzai, met de vraag de beslissing ongedaan te maken. Het Hof van Beroep heeft het eerste vonnis nu dan ook omgezet in 20 jaar gevangenisstraf.

Zoals minister De Gucht reeds aangaf is het een eerste stap in de goede richting, maar zelfs de veroordeling tot 20 jaar cel is onaanvaardbaar. Alweer een land waar van persvrijheid nauwelijks sprake is. Volgens de radicale toepassing van de grondwet is de doodstraf van toepassing bij handelingen in strijd met de Islam. De Gucht zei verder nog (De Morgen Online, 22 oktober 2008) dat :”De Belgische diplomatie met de Europese partners en de Afghaanse overheid verder zal blijven ijveren ten gunste van de persvrijheid in Afghanistaan.”

Dat onze ‘vriend’ Berlusconi kritiek moeilijk kan verdragen, zelfs kritiek op zijn naasten, en dan ook vaak ingrijpt in wat in de pers verschijnt wisten we al langer. En dat het zo is, werd onlangs nog maar eens geillustreerd. Volgens een artikel in De Standaard werd de Italiaanse journalist Marco Travaglio tot 8 maanden cel en een geldboete van honderd euro veroordeeld wegens smaad Cesare Previti. U raadt het al, toevallig een boezemvriend (en vertrouweling) van de Italiaanse premier. Onterecht volgens Travaglio, die zegt zich enkel aan de feiten gehouden te hebben. Een vaak voorkomende gebeurtenis in het Italiaanse media-landschap.

In China daarentegen, dat een zeer rigide perswereld kent (denken we maar aan de blokkering van de videowebsite YouTube), worden enkele regels versoepeld. De regering heeft beslist om de ‘oude’ regels niet opnieuw in te voeren na de Olympische spelen, althans voor buitenlandse journalisten. Tijdens de grote sportgebeurtennis, waarbij China zich van zijn beste kant wou laten zien, waren soepelere regels van kracht en nu werd beslist deze niet terug te schroeven om de vrijheid van de journalisten te vergroten, zoals te lezen is in het artikel op De Standaard Online. De term ‘vrijheid’ dient echter nog sterk gerelativeerd te worden. De Chinese regering blijft een sterk controlerend en zelfs censurerend orgaan. Laat ons hopen dat het een eerste minieme stap is op de weg naar echte persvrijheid!

De American Freedom Alliance, een organisatie die zich inzet voor de vrijheid van meningsuiting, kent de prijs jaarlijks toe, zo is te lezen in het artikel in De Morgen. De erkenning komt toe aan een individu of organisatie die met moed en toewijding de vrijheid van meningsuiting verdedigt. Wilders zal volgend jaar in mei de prijs in ontvangst mogen nemen. Een eerdere winnaar van de award is bijvoorbeeld Flemming Rose, de Deense journalist die de omstreden cartoons over de profeet Mohammed publiceerde.

Ik vind het opvallend dat deze personen gekozen worden (werden) als winnaars van de Award. Uiteraard staan zij voor een grote mate van persvrijheid, maar ik vrees ervoor dat de toekenning van de prijs wel eens nieuwe reacties zou kunnen uitlokken bij de tegenstanders van Wilders en Rose. Als voorstander van een grote persvrijheid heb ik in se niets tegen de publicaties die beide heren uitbrachten, al heb ik er deontologisch gezien wel een probleem mee. Het moet kunnen, als voorbeeld van vrije meningsuiting, maar ik zou het zelf niet doen vanuit deontologisch oogpunt. Het ‘nodeloos’ uitdagen van anderen lijkt me ook niet relevant. Maarja, dat zijn dan waarschijnlijk de extreme standpunten van de partij van Wilders. Een dunne lijn, lijkt me!

Gedurende lange tijd konden media genieten van een hoge bescherming bij het berichten over zaken van maatschappelijk belang. Sterker nog, het Europees Hof in Straatsburg liet journalisten in sommige gevallen zelfs toe bepalingen uit het strafrecht aan hun laars te lappen. Aan artikel 10 EVRM werd immers een verregaande bescherming van de journalistieke bronnen gekoppeld en de nodige autonomie verleend om op te treden als publieke waakhond, zonder inmenging van overheidswege. De laatste tijd lijkt het Hof het roer echter enigszins om te gooien. De bescherming van de vrijheid van expressie lijkt plots te vervagen.

Prof. Voorhoof kaart het probleem aan in De Journalist (september 2008, nr. 117), naar aanleiding van een conferentie in Straatsburg op 10 oktober jongstleden. Op de agenda van de conferentie stond het thema van de journalistieke vrijheid en de bijeenkomst kreeg dan ook de naam ‘The European protection of freedom of expression: reflexions on some recent restrictive trends’. Rechters, advocaten, journalisten en academici maakten er een analyse van wat er precies ‘aan de hand is’, wat de gevolgen kunnen zijn en hoe de rechtspraak weer op koers kan gebracht worden in functie van een optimale bescherming van de persvrijheid.

Het verhaal kende zijn ‘start’ echter veel vroeger, nu zo’n kleine dertig jaar terug. Het arrest Sunday Times t. VK (EHRM, 26 april 1979) lijkt geworden tot een belangrijke mijlpaal. Kort geschetst komt het neer op het volgende: De Britse rechter had de Sunday Times verboden een artikel te publiceren. Ze baseerde zich daarvoor op de ‘contempt of court’, de informatie dreigde het proces te beïnvloeden. Het Europees Hof in Straatsburg deed de veroordeling echter teniet. ‘Men kan moeilijk aannemen dat met betrekking tot zaken die grote emoties opwekken in de maatschappij, de media zouden moeten wachten tot de afloop van een proces vooraleer er te kunnen over berichten. Het principe van ‘Contempt of Court’, dat ingesteld is ter bescherming van het gerecht, kan dus niet onverkort worden toegepast op de media als die informeren over een lopend proces.’ Sinds deze uitspraak mogen de media over lopende strafzaken berichten, met respect voor het vermoeden van onschuld. Meer zelfs, het is hun taak om, als vierde macht, als publieke waakhond, dit te doen, gelet op het recht van informatie van het publiek. En gedurende bijna dertig jaar vormde het Europees Mensenrechtenhof daarin een steun. Enkel in sommige gevallen, wanneer de journalistieke aanpak al te zeer het privé-leven van politici of publieke personen betrof, was het Hof van mening dat een tussenkomst in de journalistieke vrijheid vanwege de overheid gerechtvaardigd was als ‘noodzakelijk in een democratische samenleving‘. So far, so good.

De laatste tijd echter lijkt het Hof zich verder te verwijderen van eerdere rechtspraak. We spreken over de voorbije tweetal jaar, eerste indicaties kwamen in 2007 op het toneel. D. Voorhoof zegt zelfs dat: “sinds juli 2008 het hek helemaal van de dam lijkt” (De Journalist, september 2008). In recente arresten werd de argumentatie noodzakelijk in een democratische samenleving telkens aangewend als legitimering voor de overheidsinmenging in de expressievrijheid. Het probleem is echter van die aard dat er tweespalt ontstaan is onder de Straatsburgse rechters. Bij de veroordeling van een journalist in het arrest Flux nr. 6 t. Moldavië (29 juli 2008) sprak een minderheid van de rechters zelfs over ‘a sad day for freedom of expression.’ Ze vreesden verder ‘that this judgment of the Court has thrown the protection of freedom of expression as far back as it possibly could.‘

Prof. Voorhoof is van mening dat de controversiële arresten vooral de naleving van de journalistieke deontologie op de voorgrond willen plaatsen. Allemaal goed en wel, de boodschap is misschien noodzakelijk ‘in een democratische samenleving‘, maar deontologie dient volgens mij nog steeds gescheiden te worden van de rechtspraak. Het zijn twee verwante, maar ook autonome gebieden. Zelf ben ik voorstander van een grote mate van expressievrijheid, enkele deontologische regels in acht genomen. Het zijn basisregels van zelfregulering. ZELF-regulering. En het lijkt me dan ook zeer gevaarlijk als het EHRM deze gaat hanteren voor de juridische inperking van de journalistieke vrijheid. Het terugschroeven van de bescherming van de expressievrijheid, die ingezet lijkt, is naar mijn mening een fout signaal!

We situeren 12 jaar geleden. Rijkswachter Peter De Vleeschauwer verdween en ruim een maand later, op tweede kerstdag, wordt zijn lichaam teruggevonden langs de Schelde. Vermoord door een schot in de nek. Het onderzoek zit tot op de dag van vandaag muurvast. Het parket wordt verweten een aantal denkpistes opzettelijk te ontvluchten, meer bepaald de mogelijkheid dat Peter De Vleeschauwer vermoord werd door collega’s-rijkswachters.

De broer, Chris, van de vermoorde rijkswachter dient nu dus samen met journalist Douglas De Coninck voor de rechter te verschijnen. Het parket is van mening dat Chris De Vleeschauwer de journalist inzage zou verleend hebben in het dossier. Dit zou dan aan de basis gelegen hebben van een reeks artikelen die vorig jaar in het weekblad Humo verschenen zijn (De Coninck was toen journalist bij Humo). Daarin werden diverse ongerijmdheden en tekortkomingen in het onderzoek naar de moord aangehaald.

In functie van onze blog over de persvrijheid is voor ons de dagvaarding van Chris De Vleeschauwer niet zo relevant, maar deze van Douglas De Coninck des te meer. In casu gaat het namelijk om het bronnengeheim van de journalist, een wettelijk gewaarborgd recht in de journalistieke wereld! “Het bronnengeheim is de hoeksteen van echte persvrijheid” aldus Pol Deltour (De Standaard, 7 oktober 2008), nationaal-secretaris van de VVJ. Het parket gaat er vanuit dat inzage in het dossier via Chris De Vleeschauwer de bron was voor de artikelen van De Coninck in Humo, maar beschikt niet over de bewijzen. De journalist schuilt zich, terecht, achter het journalistieke bronnengeheim. Zoals gezegd vreest de VVJ bij een eventuele veroordeling een zware hypotheek op elke gerechtsjournalistiek. “Het risico is reëel dat nieuwsmedia niet langer over lopende strafonderzoeken zullen kunnen berichten.”

De uitspraak in het dossier volgt dus nog. De VVJ rekent er alvast op dat de Dendermondse rechtbank het algemeen belang en de vrijheid van informatie zal laten primeren en zal besluiten tot een vrijspraak van de journalist. Of dit zo is, weten we op 3 november. Wordt dus zeker vervolgd!!!

De feiten zijn devolgende. Op 13 september 2001, 2 dagen na de, voor velen traumatische, aanslagen op het WTC-gebouw, verscheen in het links-Baskische blad Ekaitza een cartoon van de Frans-Baskische cartoonist Denis Leroy. De spotprent (want dat is een cartoon toch nog steeds???) stelt vier wolkenkrabbers voor die instorten, nadat er twee vliegtuigen in zijn gevlogen. Met als begeleidende tekst: ‘Nous en avions tous rêvé…Le Hamas l’a fait.’ Talloze lezers reageerden bij het blad (Ekaitza) en Leroy diende voor de strafrecter in Frankrijk te verschijnen. Zowel in eerste aanleg als in hoger beroep werd hij veroordeeld. Met als reden: ‘(Medeplichtigheid aan) de verheerlijking van terrorisme’. De cartoonist gaf aan dat zijn beweegredenen echter alles behalve verheerlijking van terrorisme inhielden. ‘Ik deed het uit onvrede met de wereldpolitiek van Amerika’ aldus Leroy, ‘Ik heb de teloorgang van symbolen willen illustreren en heb geen rekening gehouden met het menselijk leed, noch met de latere gevolgen.’ De auteur stapte daarop naar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, omdat hij zijn veroordeling zag als een aantasting van de vrijheid van meningsuiting. Het EHRM is de veroordeling vanwege de Franse rechter nu dus echter bijgetreden, omdat Leroy volgens hen de terroristische aanslagen op het World Trade Center verheerlijkt.

Deze veroordeling door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens is vreemd omdat het Hof in het verleden herhaaldelijk heeft gezegd dat de journalistiek, en de satire in het bijzonder, vormen van overdrijving of zelfs provocatie kan bevatten. Verder valt het Mensenrechtenhof vaak terug op een afkeer tegenover elke overheidsinmenging in de persvrijheid. En dat lijkt nu dus niet het geval. Waarom? Volgens de Gentse hoogleraar mediarecht Dirk Voorhoof (De Standaard, 3 oktober 2008) ‘brokkelt ook in Europa de persvrijheid af in de strijd tegen terrorisme‘. Volgens hem is het een duidelijke stap terug in de bescherming van de persvrijheid en satire.

Ook ik stel me bij dergelijke veroordeling de vraag hoe ver de persvrijheid dan nog reikt? Persvrijheid heeft grenzen – en terecht: vormen van discriminatie, racisme of buitensporige provocatie kunnen niet in onze hedendaagse maatschappij. Maar als men veroordeeld wordt voor de inhoud van een cartoon – zoals Van Dale het omschrijft (Van Dale) humoristische tekening; spotprent – worden volgens mij de grenzen veel te eng getrokken. Wat dat betreft deel ik de mening van Dirk Voorhoof (De Standaard, 3 oktober 2008)dat: ‘je een cartoon ongepast of smakeloos kan vinden, maar een strafrechtelijke veroordeling duidelijk een stap te ver is.’ Cartoons en satire zijn de mogelijkheden bij uitstek om eens je ongezouten mening te laten horen. Dan vraag ik mij af of je nog wel van persvrijheid kan spreken, als we zelfs daar al op onze hoede moeten zijn over wat we brengen.

Met deze weblog hebben wij de bedoeling stil te staan en u informatie te verstrekken betreffende een actueel aspect binnen de journalistieke wereld. Meer bepaald de persvrijheid. Wat houdt persvrijheid precies in, zijn er restricties aan verbonden, welke is de wetgeving hieromtrent en wordt deze altijd gerespecteerd, …?

De keuze van het onderwerp van deze weblog ontstond naar aanleiding van een artikel dat op vrijdag 3 oktober in De Standaard verscheen en zich situeert binnen het vraagstuk/probleemgebied dat persvrijheid binnen de journalistiek soms is.  Een Frans-Baskische cartoonist werd immers veroordeeld vanwege de publicatie van een omstreden cartoon. Een beperking van de persvrijheid als het ware. (een bespreking van het desbetreffende artikel en verwante rechtzaak volgt nog)

Aan de hand van gelijkaardige rechtspraak van diverse rechterlijke instanties, onderzoek naar de relevante wetgeving, de bespreking van gepubliceerde artikels, … willen we u onderhouden over persvrijheid en actuele ontwikkelingen en gebeurtenissen hieromtrent.